FAJERWERKI

Kenneth Wilbur Anglemyer wychował się na zachodnim wybrzeżu USA, w okolicach Hollywood. Jego babka pracowała jako charakteryzatorka wielu gwiazd filmowych, toteż Anger spędził dzieciństwo słuchajšc setek historii o magicznym ?wiecie filmu i aktorskich sław. Sam zresztš Anger jako 8-letnie dziecko zagrał rolę księcia w hollywoodzkiej produkcji Snu nocy letniej. Artysta wychowywał się więc w samym centrum filmowego ?wiata, znajdujšcego się w dodatku w swoim złotym okresie - i te okoliczno?ci niewštpliwie wywarły wpływ na jego dalsze życie i twórczo?ć.

Nastoletni Anger wstšpił do szkoły plastycznej, wtedy też rozpoczęła się jego trwajšca przez całe życie fascynacja okultyzmem i magiš spod znaku Aleistera Crowleya. Anger jest w tej chwili jednym z największych znawców i kolekcjonerów dzieł Crowleya, kontynuatorem jego zainteresowań łšczšcych praktyki seksualne i magię. Uważa także, iż jego filmy posiadajš owš magicznš moc, sš rytuałami rzucajšcymi na widza okre?lone czary.

Te młodzieńcze fascynacje zbiegły się z odkryciem przez Angera własnej, homoseksualnej a zarazem pasywnej, masochistycznej natury. Wyrazem tych do?wiadczeń stał się pierwszy oficjalny (jako dziecko Anger zrealizował już bowiem kilka filmów) film Kennetha Angera - Fireworks. Czarno-białe, 15-minutowe Fajerwerki artysta nakręcił w domu swoich rodziców podczas ich weekendowej nieobecno?ci z pomocš swoich przyjaciół. Niespełna osiemnastoletni Anger sam zagrał głównš rolę młodzieńca przeżywajšcego seksualnš inicjację w towarzystwie muskularnych, sadystycznych marynarzy. Film w magiczny sposób łšczy w sobie elementy surrealistycznie zabarwionego pożšdania z estetykš niemieckiego ekspresjonizmu i poetyckich filmów francuskich. Sam Anger często zaznaczał iż:

Te obrazki sš wszystkim co miałem do powiedzenia o byciu siedemnastolatkiem, Marynarka Stanów Zjednoczonych, amerykańskie Boże Narodzenie i Czwarty Lipca.

Niezwykle odważny jak na purytańskie lata 40. film nie miał oczywi?cie szans na jakiekolwiek rozpowszechnianie, toteż Anger zdecydował się na zaprezentowanie go swojemu mistrzowi i wysłał film na festiwal organizowany we Francji przez poetę i reżysera, Jeana Cocteau. Niosšcy w sobie ?lady jego własnego Le Sand d'Poet film zafascynował Cocteau, który pisał o nim:

Ten obraz wyrasta z jednej z tych pięknych nocy, z których wynurzajš się wszystkie, prawdziwe dzieła. Dociera błyskawicznie do naszej duszy, a to jest bardzo rzadkie.

Cocteau zaprosił młodego Amerykanina do Francji, który pojawił się w niej w roku 1950. W międzyczasie Anger starał się jeszcze zrealizować ambitny, kolorowy, pełnometrażowy projekt opowiadajšcy o hollywoodzkiej gwie?dzie i rytuałach jej dnia powszedniego, fascynacji strojami i celebrowaniem życia. Z powodu kłopotów finansowych, które zresztš nękać miały artystę przez całe życie, ukończonych zostało jedynie kilka minut filmu, zatytułowanego Puce Moment.

PARYŻ.

We Francji Anger szybko się odnalazł, zgłębiajšc z pasjš długš historię europejskiej kultury. Przez 10 lat życia w Paryżu pracował, dzięki znajomo?ci z Henri Langlois, w Filmotece Francuskiej.

W 1950 roku Anger w udostępnionym podczas nieobecno?ci Jean-Pierre Melville'a studio własnoręcznie wykonał papierowe dekoracje (przypominajšce nieco te z jego aktorskiego, hollywoodzkiego debiutu) do planowanego filmu Rabbit's Moon. Ten okres był szczególnie trudny dla artysty, który majšc kłopoty ze zrozumieniem własnej seksualno?ci popadał w nastroje samobójcze, których film stał się wyrazem. Osadzona w konwencji Comedie dell'Arte fabuła opowiada archetypicznš historię Pierrota, artysty i narcyza, który umiera poszukujšc ideału wyobrażanego przez kobiecy pierwiastek symbolizowany przez księżyc i postać Kolumbiny, którš podsuwa mu by następnie zabrać męska, sadystyczna figura Arlekina. Ten zrealizowany przez 23-letniego zaledwie artystę film zachwyca swobodnym operowaniem mitem oraz obcš przecież Angerowi, klasycznš kulturš europejskš. Jednocze?nie stanowi kolejne, nieukończone dzieło Angera, który po kilku dniach został wyrzucony ze studia i film zmontował dopiero w latach 70.

W kolejnych latach Angera zainteresowała historia budowniczego słynnych fontann Tivoli, zepsutego arystokraty włoskiego żyjšcego w XVI wieku. Powstał jedynie kilkunastominutowy fragment planowanego filmu nazwany Eaux d'Artifice. Magiczna symfonia wody, tryskajšcych ?ródeł i kamiennych fontann staje się tłem spaceru ubranej w strój z epoki tajemniczej postaci. ?wietnie zsynchronizowany z muzykš Vivaldiego film został podczas obróbki zabarwiony na niebiesko i stanowi jedno z najdoskonalszych, nie poddajšcych się klasyfikacji dzieł Kennetha Angera.

INAUGURACJA.

W 1954 roku Anger wrócił na kilka lat do Ameryki, gdzie odnalazł się w kręgu artystycznej bohemy zainteresowanej okultyzmem. To wła?nie w tym ?rodowisku odbył się wielki bal przebierańców, który zainspirował kolejny projekt filmowy Angera. Bal ów odbył się w domu ekscentrycznego Samsona deBriera, a w?ród jego uczestników byli m.in. Anais Nin (towarzyszka Henry Millera), Curtis Harrington i Marjorie Cameron. Przygotowania do balu trwały wiele miesięcy, toteż stroje (tematem wiodšcym balu były postacie bogów) prezentowały się niezwykle efektownie. Orgiastyczna impreza, zainspirowana jednym z Crowleyowskich rytuałów, w którym uczestnicy grajš postaci mitycznych bogów, stała się zarodkiem filmu Inauguration of the Pleasure Dome. Większo?ć materiału wykorzystanego w filmie powstało podczas zaledwie jednego weekendu, na który Anger zaprosił uczestników balu wraz ze swoimi strojami. Powstał obraz, który w sposób najbardziej wyrazisty przywołuje angerowskš koncepcję filmu jako rytuału, no?nika magii. Typowe dla Angera swobodne przemieszanie wštków dionizyjskich, biblijnych i zupełnie współczesnych (postać Somnambulika z filmu Wiene) i częste wykorzystanie superimpozycji wywołuje z pozoru niezrozumiały, jednak niezwykle hipnotyzujšcy i magiczny efekt. Rytualny charakter filmu Anger podkre?lał:

Użycie motywów fantastycznych i kolorystycznych jest całkowicie subiektywne, zupełnie jakby spojrzeć na ludzi przyjmujšcych komunię i zobaczyć to ich oczyma.

W tych też czasach (rok 1955) Anger zaprzyja?nił się z dr Alfredem Kinseyem, autorem słynnej analizy zachowań seksualnych Amerykanów. Kinsey jako pierwszy zresztš kupił od artysty kopię jego filmu (Fireworks) czym uzupełnił swojš olbrzymiš (5000 filmów) kolekcję erotycznych i pornograficznych obrazów kolekcjonowanych w celach badawczych. Fascynacja różnymi obliczami seksu zbliżyła Angera z Kinseyem, a punktem łšczšcym ich pasje stał się nie kto inny, jak wcze?niej wspomniany Aleister Crowley, twórca pojęcia sex-magick i inicjator gło?nych rytualnych orgii. W niedługim czasie powstał pomysł podróży do jednego z najbardziej tajemniczych miejsc w życiu Crowleya, opactwa Thelema na Sycylii, w którym w latach 20. ów mag urealniał swoje teoretyczne rozważania. Wizytę dokumentuje półgodzinny film zrealizowany z pomocš Angera, wyemitowany w brytyjskiej telewizji. Kinsey zmarł w następnym roku (fatum opactwa - powiadał Anger) po europejskich podróżach.

HOLLYWOOD BABYLON

Kenneth Anger postanowił pozostać w Paryżu, gdzie by zebrać nieco ?rodków finansowych napisał ksišżkę Hollywood Babylon. Ten przyszły bestseller łšczy odwieczne zainteresowania Angera Hollywood i jego ciemnymi stronami. Opowiada historie tajemniczych ?mierci wielu gwiazd filmowych, ich nietypowych zachowań seksualnych (masochizm Valentino, homoseksualizm Brando) burzšc mity idyllicznego życia filmowych gwiazd i sprowadzajšc je na Ziemię. Ksišżka sprzedała się w kilkuset egzemplarzach we Francji, natomiast jej nieudolnie przetłumaczona na język angielski piracka wersja odniosła olbrzymi sukces w Stanach Zjednoczonych (2 mln egzemplarzy). Profity z ksišżki Anger uzyskał dopiero po latach, gdy ukazało się legalne wydanie ksišżki.

Kolejnym europejskim filmowym projektem Angera była ekranizacja gło?nej erotycznej powie?ci Historia O, w którym Anger używajšc ówczesnej estetyki sado-macho chciał opowiedzieć historię z pogranicza wizji Markiza de Sade. Niestety, jak to u Angera bywało, ukończono jedynie czę?ć projektu (20 minut, powody finansowe) co przekonało go do podjęcia decyzji o ostatecznym powrocie do Stanów.

NOWY JORK LAT 60.

Anger zatrzymał się w Nowym Jorku u ekscentrycznego małżeństwa awangardowych filmowców, Marii Menken oraz Willarda Maasa (którzy byli zresztš pierwowzorem postaci z filmu Kto się boi Virginii Woolf?). Częste wycieczki Angera na Coney Island i fascynacja rodzšcš się kulturš motocyklowš w?ród tamtejszej młodzieży zrodziła pomysł najbardziej znanego z jego filmów - Scorpio Rising. Fetyszyzm motocyklistów (dbało?ć o ubrania i swoje motory), ich antyamerykańska symbolika (obcisłe skórzane ubrania, symbolika nawišzujšca do Nazistów) wydawały się idealnš alegoriš nowej generacji zrywajšcej z chrze?cijańskš tradycjš. Nadej?ciem ery Wodnika i przebudzeniem się Skorpiona. Film przedstawia grupę takich wła?nie motocyklistów celebrujšcych przygotowywanie swoich motocykli, ubieranie obowišzujšcych strojów, wreszcie uczestniczenie w orgii i bezczeszczenie katolickiego ołtarza. Obrazy te przeplatajš się z fragmentami archiwalnego filmu o dziejach Chrystusa (echa Bunuela) oraz zdjęciami bohaterów kultury motocyklowej - Jamesa Deana i Marlona Brando. Anger zastosował w filmie prekursorski pomysł polegajšcy na wypełnieniu ?cieżki d?więkowej popularnymi przebojami popowymi z tamtych lat, idealnie współgrajšcymi z pozornie zupełnie odległym, mrocznym obrazem. Scorpio Rising stał się najczę?ciej na?ladowanym filmem Angera i dał poczštek całej serii produkcji typu Dzikie Anioły Rogera Cormana.

Dzięki popularno?ci filmu Angerowi udało się uzyskać od Fundacji Forda grant w wysoko?ci 10.000 dolarów, za pomocš którego zrealizować miał kolejny, pełnometrażowy projekt. Borykajšcy się jednak z problemami finansowymi przez całe życie Anger wydał grant na potrzeby życiowe, natomiast za resztę zrealizował jedynie kilkuminutowy film Kustom Kar Kommandos, ukazujšcy przepełnione fetyszyzmem delikatne czyszczenie i polerowanie motocykla przez młodego mężczyznę. Fundacja Forda zakończyła dotowanie niezależnego kina.

Anger stawał się kultowš postaciš w ?rodowisku nowojorskiej bohemy, chętnie zakładał zakrwawiony podkoszulek pochodzšcy ponoć ze ?miertelnego wypadku młodego motocyklisty czy bluzę New York Rangers, z usuniętymi z ostatniego słowa pierwszš i ostatniš literš. Jego problematyczny charakter i bezustanna mitomania prowadziły jednak do zrywania znajomo?ci ze wszystkimi lud?mi, których poznawał na swojej drodze - los taki spotkał Stana Brakhage'a (po tym jak chciał napisać do swojej ksišżki esej o Angerze), Amosa Vogla - dyrektora kina Cinema 16 i tak dalej. Innych bezpardonowo oskarżał o kradzież swoich pomysłów, poczšwszy na reżyserach mainstreamowych filmów z lat 60., skończywszy (w latach 80.) na twórcach wideoklipów doby MTV. Na wielu z nich Anger rzucał (zresztš zupełnie poważnie) wykorzystujšc swoje magiczne zdolno?ci klštwy, majšce pozbawić ich zdrowia czy życia.

LUCIFER RISING

W 1966 roku Anger zamieszkał w budynku byłej Ambasady Rosysjkiej w San Francisco i zaczšł kompletować obsadę do projektu swojego życia - nigdy nie ukończonego i majšcego mu zajšć kolejnych 14 lat - filmu Lucifer Rising. Film miał być hołdem dla Lucyfera (którego imię Anger ma wytatuowane na piersiach), pojmowanego jako wywodzšcego się z gnostyckich herezji upadłego Anioła ?wiatła, który odradza się i wraca na Ziemię. Historia powstawania tego filmu jest długa i obfituje w zmiany aktorów oraz kompozytorów ?cieżki d?więkowej. Poczštkowo postać Lucyfera grał Bobby Beausoleil, młody muzyk, którego Anger wypatrzył na jednej z psychodelicznych imprez połowy lat 60. W zdjęciach tych brał udział także sam Sandor LaVey, twórca Ko?cioła Szatana i organizator okultystycznych, orgiastycznych, naładowanych LSD imprez. Powstałe z ich udziałem zdjęcia jednak zaginęły (Anger utrzymuje iż ukradł je sam Bobby), natomiast sam Beausoleil przyłšczył się do bandy niejakiego Charlesa Mansona i odsiaduje do dzi? dożywotni wyrok za morderstwo.

Ten nagły koniec idyllicznego lata miło?ci sprowadził Angera ponownie do Europy. Londyn roku 1968 wydawał się miejscem stworzonym do życia, a gwiazdy ówczesnego rocka garnęły się do owianego mitem Angera. W 1969 roku Anger zmontował ocalałe fragmenty Lucifer Rising, które wzbogacone psychodelicznš ?cieżkš d?więkowš Micka Jaggera ujrzały ?wiatło dzienne jako Invocation of My Demon Brother.

Koniec lat 60., era marihuany i przede wszystkim LSD stały się idealnym tłem dla poczynań Angera, jego dawne filmy zyskiwały status kultowych. Toteż nie dziwi fakt iż londyńska bohema chętnie przyjęła propozycję udziału w rozpoczętych na nowo zdjęciach do Lucifer Rising. W zrealizowanych w kilku miejscach (Anglia, Niemcy, Egipt) zdjęciach udział wzięli m.in. Marianna Faithfull, Donald Cammel (reżyser filmu Performance) i uznany brytyjski aktor, Sir Francis Rose. W pó?niejszych latach w projekt zaangażowany został także Jimmy Page, gitarzysta będšcego u szczytu Led Zeppelin oraz wyznawca magii Crowley'a i kolekcjoner pamištek po nim. Anger mieszkał u Page'a przez jaki? czas korzystajšc przy montażu z jego studia, niestety po pewnym czasie Page stał się (wraz z Jaggerem zresztš) kolejnš osobš, z którš Anger się pokłócił i obrzucał najgorszymi wyzwiskami. Zrealizowana przez Page'a ?cieżka d?więkowa nie została więc przez Angera wykorzystana. Był rok 1976.

W tym samym roku Anger skontaktował się ze swoim pierwszym "Lucyferem", Bobbym Beausoleil, odbywajšcym karę dożywotniego więzienia i poprosił go o zrealizowanie ?cieżki d?więkowej do wcišż nieukończonego filmu. Beausoleil nagrał pięknš suitę, która znalazła się w zaprezentowanej w roku 1980 40-minutowej wersji Lucifer Rising.

LATA 80. i 90.

W latach 80. Anger powrócił na Zachodnie Wybrzeże, gdzie mieszka do dzi?. W roku 1984 opublikował (jak sam przyznaje - dla pieniędzy) drugš czę?ć Hollywood Babylon i próbował bezskutecznie ukończyć kilka filmowych projektów. Dzi? jest jednym z najbardziej uznanych postaci amerykańskiej awangardy filmowej. Jego zaledwie 9 dostępnych filmów (z czego zaledwie 3 ukończone!) stanowiš niezwykły przykład twórczej konsekwencji i bezkompromisowej postawy artystycznej, natomiast mnogo?ć ich wersji (Anger przemontowywał każdy film wielokrotnie, dodajšc i usuwajšc sceny, zmieniajšc ?cieżki d?więkowe) podkre?la nieustannš potrzebę poszukiwania przez Angera idealnej formy dla swoich nielicznych arcydzieł.

DODATEK. ?RÓDŁA.

Kenneth Anger jest człowiekiem obsesyjnie dbajšcym o swojš prywatno?ć, a przy tym ma słabo?ć do wymy?lania historii i mitów, toteż jakakolwiek klasyfikacja jego osoby jest bardzo utrudniona. Polecam lekturę nielicznych wywiadów oraz nieautoryzowanš biografię Billa Landisa (Anger obrzucił go oczywi?cie klštwš), która przedstawia raczej fakty ż życia i otoczenia artysty niż próbuje wniknšć w jego psychikę. W trkacie realizacji znajduje się dokument In the Eye of Kenneth Anger, którego fragmenty można znale?ć w Internecie - patrz powyższe linki.

1. Landis Bill, The Unauthorized Biography of Kenneth Anger, Harper-Perennial, Nowy Jork, 1996
2. O'Pray Michael, History of the Avant-Garde: Kenneth Anger, BFI Video, Londyn, 2000
3. Schneemann Carolee, Kenneth Anger's Scorpio Rising, w: Sitney P. Adams (red.), Film Culture an Anthology, Secker & Warburg, Londyn, 1970
4. Posner Bruce, Kenneth Anger: The Magus of Cinema, www.afionline.org
5. Haller Robert A., Kenneth Anger Monography, Film in the Cities, ..., 02/1980
6. Rayns Tony, Elusive Lucifer, Monthly Film Bulletin, ..., 09/1982
7. (nieznany), Kenneth Anger and Jimmy Page, victorian.fortunecity.com
8. Stevenson Jack, Kenneth Anger : Films of the Spirit World, hjem.get2net.dk/jack_stevenson/
9. Anger Kenneth, Autobiodata, Film-Makers Cinematheque, New York, 1966
10. Morrison Chris, Invocation of My Demon Brother - Critical Essay, vax.wcsu.edu~mccarney
11. Smith Claiborne K.H., Wywiad: Kustom Film Kommando, The Austin Chronicle, Austin, 17.11.1997
12. Russo Carl, Spotting UFOs with a Manson Killer!, An Interview with Kenneth Anger, www.ratso.net
13. Lampert Andrew, Words with Anger, Nowy Jork, The Third Degree, 08/1998
14. Anger Kenneth, Icons, from a conversation with Jean Stein, ..., ..., 03/1996
15. Anger Kenneth, Modesty and the Art of Film, Cahiers du Cinéma, Paris, 09/1951
16. Hunter Jack (red.), Moonchild. The Films of Kenneth Anger, Creation Books, Nowy Jork, 2002

1. Film In the Eye of Kenneth Anger
2. Kenneth Anger - Magus Filmmaker